Η ευρύτερη περιοχή της Θέρμης είναι ένας τόπος με πλούσια ιστορία και πολιτιστική κληρονομιά και ως αποτέλεσμα φιλοξενεί μερικούς από τους πιο αξιόλογους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς ναούς και μοναστήρια της Θεσσαλονίκης. Αυτά τα μνημεία δέχτηκαν επιθέσεις ή υπέστησαν καταστροφές από κανόνια και πυρκαγιές, ωστόσο παραμένουν στη θέση τους, σιωπηλοί μάρτυρες μιας μακρινής εποχής, αποτελώντας όχι μόνο αρχιτεκτονικά αριστουργήματα, αλλά και ζωντανά κομμάτια της ιστορίας.
Σε αυτό το άρθρο, θα ανακαλύψουμε την ιστορία συνολικά επτά βυζαντινών και μεταβυζαντινών ναών και μοναστηριών, που εντυπωσιάζουν τους επισκέπτες και βρίσκονται σε κοινότητες του δήμου Θέρμης, από την Περιστερά, το Λειβάδι και τα Βασιλικά, μέχρι τον Τρίλοφο και το Νέο Ρύσιο.
Επισκεφθείτε αυτούς τους ναούς – μνημεία κατά τη διάρκεια μιας εκδρομής ή επιλέξτε τους για να παρακολουθήσετε λειτουργίες κατά τη διάρκεια του Πάσχα, των Χριστουγέννων ή του Δεκαπενταύγουστου. Μπαίνοντας στο εσωτερικό τους θα αντιληφθείτε ότι κατάνυξη και ιστορία δημιουργούν μία μοναδική ατμόσφαιρα, που θα σας συνεπάρει.
- Βυζαντινός ιερός ναός Αγίου Ανδρέα Περιστεράς
Ο ναός του Αγίου Ανδρέα στην Περιστερά είναι ένας από τους σπουδαιότερους βυζαντινούς ναούς της Θεσσαλονίκης και η ιστορία του είναι ξεχωριστή. Ο συγκεκριμένος ναός βρίσκεται πάνω ακριβώς από την πλατεία του οικισμού και αποτελεί το καθολικό, δηλαδή τον κεντρικό ναό, της παλιάς Μονής Περιστερών του 870 μ.Χ. Μάλιστα, είναι ο μοναδικός βυζαντινός ναός που βρίσκεται κανονικά σε λειτουργία, ενώ έχει κηρυχθεί μνημείο εξαιρετικού αρχιτεκτονικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος.
Αξίζει να τονιστεί ότι η αρχιτεκτονική του ναού είναι ιδιαίτερη και ο ρυθμός του σταυροειδής με τρούλο. Μάλιστα, οι πέντε τρούλοι του είναι τοποθετημένοι σε σχήμα σταυρού και οι 4 από αυτούς είναι κυκλικοί, ενώ ο κεντρικός είναι οκτάγωνος. Στο ναό υπάρχουν πολλές σημαντικές εικόνες και κειμήλια, ωστόσο ξεχωρίζει η Παναγία «Αμαρτωλών Σωτηρία» του τέμπλου, που χρονολογείται από το 1826. Άλλωστε, οι περισσότερες εικόνες που προέρχονταν από προγενέστερες περιόδους καταστράφηκαν από τους Τούρκους.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ανδρέα Περιστεράς υπέστη σημαντικές καταστροφές από πυρκαγιά που ξέσπασε το 2015 στο νάρθηκα, ωστόσο πραγματοποιήθηκαν οι απαραίτητες εργασίες αναστήλωσης και τελικά ο ναός ξεκίνησε και πάλι τη λειτουργία του το 2019.
*Στοιχεία από κοινότητα Περιστεράς & Μητρόπολη Ιερισσού
- Ιερός ναός Αγίου Γεωργίου Βασιλικών
Ο ιστορικός ιερός ναός του Αγίου Γεωργίου Βασιλικών, που βρίσκεται στο κέντρο του σημερινού οικισμού, χτίστηκε το 1820 με πάρα πολλές θυσίες και πάρα πολύ κόπο από τους ίδιους τους κατοίκους των Βασιλικών. Μάλιστα, στην ίδια θέση προϋπήρχε ναός αιώνες πιο πριν, καθώς αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει επιγραφή με ημερομηνία 1439! Εκτιμάται, ότι επρόκειτο για έναν ιδιαίτερα μικρό ναό, που εξυπηρετούσε τους κατοίκους ενός ντόπιου μαχαλά, ωστόσο δεν αποκλείεται κάποιο τοιχίο του να σώζεται μέχρι και σήμερα ως τμήμα του νέου ναού.
Η εκκλησία καταστράφηκε κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821 από τα τουρκικά κανόνια στη μάχη των Βασιλικών, αλλά χτίστηκε εκ νέου το 1831, από κατοίκους που επέστρεψαν στα Βασιλικά μετά την καταστροφή. Εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι ότι στο τέμπλο του ναού υπάρχουν συγκεκριμένα σημεία, όπου μπορεί κάποιος να δει λεπτομέρειες από τις εικόνες που υπήρχαν παλαιότερα. Φαίνεται, μάλιστα, πως στη νέα εκκλησία δημιουργήθηκαν οι ίδιες εικόνες με αυτές που προϋπήρχαν.
Επιπλέον, ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι ο συγκεκριμένος ναός είναι τρισυπόστατος – όπως αναφέρεται στην έκδοση με τα πρακτικά επιστημονικής ημερίδας με τίτλο «Θέρμη η εν τω Θερμαίω κόλπω οικημένη» -, καθώς εκτός από τον Άγιο Γεώργιο τιμούνται και οι άγιοι Χαράλαμπος και Αντώνιος, κάτι που φαίνεται και από τις τρεις αψίδες του ναού.
Μάλιστα, ο ναός θεωρείται εντυπωσιακός και για τον εκπληκτικό διάκοσμο, αλλά και τις υπέροχες εικόνες του, αρκετές από τις οποίες έχουν φιλοτεχνηθεί από το 1825 και μετά από σπουδαίους αγιογράφους που προέρχονταν από εργαστήρια της Χαλκιδικής, της Πιερίας και της Θεσσαλονίκης.
*Στοιχεία από τον πατέρα Σταύρο, ιερέα του ναού Αγίου Γεωργίου και την έκδοση με τα πρακτικά επιστημονικής ημερίδας «Θέρμη η εν τω Θερμαίω κόλπω οικημένη» της εφορείας αρχαιοτήτων περιφέρειας Θεσσαλονίκης
- Ιερός ναός Αγίου Αθανασίου Λειβαδίου
Ο ιερός ναός του Αγίου Αθανασίου, ένας μεγάλος ναός της μεταβυζαντινής περιόδου σε ρυθμό τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής, ο οποίος εκτιμάται ότι πρέπει να χτίστηκε το 1710, βρίσκεται στον υπέροχο παραδοσιακό οικισμό του Λειβαδίου. Στο ναό υπάρχει εντοιχισμένη πλάκα με τη χρονολογία 1818, η οποία, όμως, πιθανολογείται ότι αφορά την ανακαίνιση του ναού, που πραγματοποιήθηκε την περίοδο εκείνη, κατά την οποία, μάλιστα, το Λειβάδι γνώριζε σημαντική ανάπτυξη.
Μάλιστα, και ο συγκεκριμένος ναός, όπως και ο Άγιος Γεώργιος των Βασιλικών, εκτιμάται ότι χτίστηκε πάνω στα θεμέλια ενός μικρού παλαιότερου ναού. Και αυτός ο ναός γνώρισε την οργή των Τούρκων, οι οποίοι τον πυρπόλησαν τον Ιούνιο του 1821 με συνέπεια να καταστραφεί κυρίως η νότια πλευρά του, η οποία και αποκαταστάθηκε πιθανότατα το 1843.
Οι επισκέπτες μπορούν να θαυμάσουν εικόνες μακεδονικής τεχνοτροπίας, πολλές από τις οποίες είναι γνωστών αγιογράφων, ενώ όλες, μαζί με τα λειτουργικά αντικείμενα και τα παλιά βιβλία, έχουν καταγραφεί από την 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης.
Ιδιαίτερη εντύπωση, ωστόσο, προκαλεί και ο ζωγραφικός διάκοσμος στο κεντρικό κλίτος του ναού, καθώς απεικονίζονται κοσμικά και όχι χριστιανικά θέματα. Συγκεκριμένα, πρόκειται για μπουκέτα, γιρλάντες, πολύχρωμους καρπούς, αλλά και φτερωτά ζώα και πτηνά. Στο γυναικωνίτη, ειδικότερα, υπάρχουν απεικονίσεις από φτερωτούς δράκοντες, οι οποίοι συμβολίζουν το «κακό».
*Στοιχεία από τον τουριστικό οδηγό του παραδοσιακού οικισμού Λειβαδίου
- Ιεροί ναοί Κοιμήσεως της Θεοτόκου & Αγίου Αθανασίου Τριλόφου
Ο ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου στον Τρίλοφο, σύμφωνα με επίσημα ευρήματα, κατασκευάστηκε τουλάχιστον πριν από 400 χρόνια, ωστόσο εκτιμάται ότι η ηλικία του είναι πολύ μεγαλύτερη. Μάλιστα, ο συγκεκριμένος ναός καταστράφηκε δύο φορές, ωστόσο κάθε φορά κατασκευαζόταν εκ νέου, καθώς οι κάτοικοι δεν μπορούσαν να αφήσουν το χωριό τους χωρίς εκκλησία.
Συγκεκριμένα, ο ναός της Κοιμήσεως υπέστη τεράστιες καταστροφές το 1821 στην εξέγερση της Χαλκιδικής. Τότε ήταν πολλοί οι κάτοικοι που ζήτησαν καταφύγιο στο ναό για να προστατευθούν από τους Τούρκους, οι οποίοι όμως πυρπόλησαν την εκκλησία και τους έκαψαν ζωντανούς. Η δεύτερη καταστροφή του ναού καταγράφηκε το 1943 από τους Γερμανούς, οι οποίοι είχαν εγκαταστήσει τα μαγειρεία τους στην είσοδο του ναού, με αποτέλεσμα να ξεφύγει η φωτιά από τα καζάνια και να καεί η εκκλησία.
Σε ένα μικρό λόφο σε κεντρικό σημείο του Τριλόφου βρίσκεται και η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, η κατασκευή της οποίας ξεκίνησε το 1833, προκειμένου να εξυπηρετούνται όλοι οι κάτοικοι, καθώς ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου δεν επαρκούσε. Ο συγκεκριμένος ναός εγκαινιάστηκε το 1868, ενώ λίγο μεταγενέστερο και συγκεκριμένα από το 1876 είναι το πυργόσχημο κωδωνοστάσιο.
Αξίζει να αναφερθεί ότι βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση το τέμπλο του ναού, που φιλοξενεί σπουδαίες εικόνες γνωστών αγιογράφων, ενώ στο μεσαίο κλίτος υπάρχουν εξαιρετικές τοιχογραφίες, κάτι που θεωρούνταν σπάνιο εκείνη την εποχή.
*Στοιχεία από τον πατέρα Αναστάσιο, ιερέα του ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου
- Ι.Μ. Αγίας Αναστασίας Φαρμακολύτριας
Λίγο έξω από τα Βασιλικά, σε ένα ύψωμα αριστερά από το δρόμο, που οδηγεί προς τον Πολύγυρο, βρίσκεται η Πατριαρχική Μονή της Αγίας Αναστασίας της Φαρμακολύτριας. Η μονή ιδρύθηκε στα τέλη του 9ου αιώνα από τη Θεοφανώ (μετέπειτα Αγία Θεοφανώ), πρώτη γυναίκα του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Λέοντα Στ’ του Σοφού, το λείψανο της οποίας φυλάσσεται στο ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης.
Η μονή της Αγίας Αναστασίας καταστράφηκε εντελώς τον Ιούνιο του 1821 κατά τη διάρκεια της επανάστασης των Βασιλικών, ενώ οι Τούρκοι έσφαξαν τόσο των ηγούμενο και τους μοναχούς, όσο και τα γυναικόπαιδα από τη γύρω περιοχή που είχαν βρει εκεί καταφύγιο.
Το 1830 μοναχοί από τα διάφορα μετόχια επέστρεψαν στο κατεστραμμένο μοναστήρι και το 1832 ξεκίνησαν οι εργασίες για την εκ νέου κατασκευή του. Το καθολικό της Μονής κτίστηκε το 1834 και το 1835 εγκαινιάσθηκε, ενώ από το 1843 έως και το 1860 δημιουργήθηκε και λειτουργούσε στο μοναστήρι σχολή. Ωστόσο, η Αγία Αναστασία υπέστη μεγάλες καταστροφές άλλη μία φορά κατά τη διάρκεια πυρκαγιάς και συγκεκριμένα τον Ιούλιο του 1853. Αξίζει να τονιστεί ότι από το 1919 έως το 1971 λειτούργησε στη Μονή και Εκκλησιαστική σχολή από την οποία πέρασαν κορυφαίες προσωπικότητες.
Ορόσημο στην ιστορία του μοναστηριού αποτελεί η διάρρηξη και κλοπή των λειψάνων της Αγίας Αναστασίας, που πραγματοποιήθηκε στις 23 Απριλίου του 2012. Από τότε, μάλιστα, το μοναστήρι βρίσκεται σε πένθος, το οποίο θα λήξει μόνο όταν επιστραφούν τα λείψανα της Αγίας.
*Στοιχεία από την ιστοσελίδα της Ιεράς Μονής Αγίας Αναστασίας https://moniagiasanastasias.gr/
- Ιερός ναός Αγίων Κωνσταντίνου & Ελένης Νέου Ρυσίου
Η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης είχε χτιστεί σε μία περιοχή που επί τουρκοκρατίας αποτελούσε τσιφλίκι ενός μουσουλμάνου γαιοκτήμονα. Ο ναός αυτός εγκαινιάστηκε το 1874 και βρισκόταν περίπου δύο χιλιόμετρα από τον παλιό οικισμό, ενώ λέγεται ότι για την ίδρυση του είχε δώσει την άδεια του ο Τούρκος γαιοκτήμονας της περιοχής, καθώς είχε πολλούς Χριστιανούς εργάτες που εργάζονταν στα χωράφια του.
Η εκκλησία αυτή εξυπηρετούσε αρχικά και τους πρόσφυγες που έφτασαν από τη Μικρά Ασία, ωστόσο επειδή βρισκόταν σε μία περιοχή με πολλά έλη πάρθηκε η απόφαση να χτιστεί και μία δεύτερη, αυτή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης χτίστηκε μετά το διάταγμα Χάτι Χουμαγιούν, που μεταξύ άλλων, παρείχε περισσότερες ελευθερίες στους Χριστιανούς.
Πρόκειται για μία τρίκλιτη βασιλική κατασκευασμένη με λαξεμένο λίθο της περιοχής. Μάλιστα, οι εικόνες του ναού έργα αξιόλογης τέχνης με εμφανείς επιρροές από τη λαϊκή ζωγραφική που κυριαρχούσε στον ελλαδικό χώρο το 18ο και 19ο αιώνα μεταφέρθηκαν τελικά στην καινούρια εκκλησία της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος.
*Στοιχεία από τον πατέρα Χρήστο, ιερέα της ενορίας της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και την έκδοση για τα 100 χρόνια του Νέου Ρυσίου
