Η κωμόπολη των Βασιλικών (πληθυσμός 4.115 κάτοικοι) κατοικείται ως επί το πλείστον από ντόπιο πληθυσμό, ενώ δέχτηκε και καλωσόρισε μικρές ομάδες προσφύγων από τη Μικρά Ασία. Εξαιρετικά σημαντικός υπήρξε ο ρόλος της περιοχής στον απελευθερωτικό αγώνα του 1821, ενώ με μελανά χρώματα έχει γραφτεί στις σελίδες της ιστορίας το ολοκαύτωμα των Βασιλικών στις 9 Ιουνίου 1821.
Το μέγεθος της καταστροφής μαρτυρά το γεγονός πως από τα 400 σπίτια του χωριού, έμειναν μόνο τρία, ενώ όλα τα υπόλοιπα, όπως και η εκκλησία, πυρπολήθηκαν με απίστευτη αγριότητα από τους Τούρκους. Ωστόσο, παρά την άσχημη έκβαση της η εξέγερση στη Χαλκιδική καθυστέρησε τα τουρκικά στρατεύματα και έδωσε πολύτιμο χρόνο να εδραιωθεί η επανάσταση στη νότια Ελλάδα.
Η επανάσταση των Βασιλικών
Στο βιβλίο με τίτλο «Η Μάχη των Βασιλικών» – που εκδόθηκε για τη συμπλήρωση 200 χρόνων από την ιστορική μάχη – αναφέρονται σημαντικά στοιχεία για την περίοδο εκείνη. Συγκεκριμένα, τονίζεται πως στις 23 Μαρτίου του 1821 ο Εμμανουήλ Παπάς έφτασε στο Άγιο Όρος μεταφέροντας όπλα και πολεμοφόδια, ενώ στις 29 Μαΐου ξεκίνησε η επανάσταση των κατοίκων της Ορμύλιας, του Παρθενώνα της Νικήτης και των Μαντεμοχωρίων. Συνολικά, συγκεντρώθηκαν 3.900 πολεμιστές με τους οποίους ο Εμμανουήλ Παπάς δημιούργησε δύο επαναστατικά σώματα. Το ένα, με αρχηγό τον ίδιο, αποτελούνταν από 1.000 άτομα, ενώ το δεύτερο είχε ως αρχηγό τον οπλαρχηγό Στάμο Χάψα με καταγωγή από την Κασσάνδρα Χαλκιδικής.
Όταν ο καπετάν Χάψας έφτασε στα Βασιλικά μαζί με τον οπλαρχηγό Αναστάση Χιμευτό όλο το χωριό συγκεντρώθηκε στην εκκλησία για να τους υποδεχθεί, ενώ συγκροτήθηκαν και νέες επαναστατικές ομάδες με αρχηγούς το Βασίλειο Κοτζιά, τον Γραμμένο Χρειαζούμενο και το Φίλιππα Θέο. Έτσι οργανώθηκε η πρώτη επίθεση κατά του Τούρκου διοικητή της περιοχής Αγκούς μπέη κοντά στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής. Ωστόσο, ακούγοντας την είδηση για την επανάσταση ο Γιουσούφ μπέης της Θεσσαλονίκης έστειλε αμέσως στην περιοχή 300 ιππείς. Οι πολεμιστές του Χάψα νίκησαν τους Τούρκους και τις επόμενες μέρες πραγματοποίησαν και άλλες επιθέσεις εναντίον τουρκικών δυνάμεων.
Το χρονικό της μάχης & το ολοκαύτωμα των Βασιλικών
Στο μεταξύ, ο Μεχμέτ Μπαϊράμ πασάς, που αντικατέστησε το Γιουσούφ μπέη, άρχισε να κινείται εναντίον του καπετάν Χάψα με 30.000 πεζούς και 3.000 ιππείς. Μόλις οι κάτοικοι των Βασιλικών ενημερώθηκαν για την επερχόμενη επίθεση έστειλαν τα γυναικόπαιδα στη Μονή της Αγίας Αναστασίας, ενώ οι επαναστάτες συγκρούστηκαν με τους Τούρκους στο ξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής.
Στη συνέχεια οι Βασιλικιώτες μαζί με τους πολεμιστές του καπετάν Χάψα κινήθηκαν στους πρόποδες του βουνού Βούζιαρη, με αποτέλεσμα τα Βασιλικά να μείνουν ανυπεράσπιστα. Στις 9 Ιουνίου του 1821 ο Αχμέτ μπέης των Γιαννιτσών μαζί με τις δυνάμεις του Μπαϊράμ πασά κατέλαβαν τα Βασιλικά σκοτώνοντας ή αιχμαλωτίζοντας τους κατοίκους, ενώ λεηλάτησαν και στη συνέχεια πυρπόλησαν ολόκληρο το χωριό.
Η μακραίωνη ιστορία της περιοχής
Η ιστορία της ευρύτερης περιοχής των Βασιλικών ανάγεται στα προϊστορικά χρόνια, καθώς έχει εντοπιστεί οικισμός 2.500 ετών στην περιοχή του φράγματος των Βασιλικών. Ακόμη, υπάρχουν αναφορές για την Ανθεμούσια πολιτεία, θέρετρο των αξιωματικών στα χρόνια των Μακεδόνων, ενώ στην ίδια περιοχή εκτιμάται ότι βρίσκονταν και οι βασιλικοί στάβλοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όσον αφορά το όνομα Βασιλικά φαίνεται πως το έλαβε από τη Θεοφανώ, σύζυγο του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Λέοντα Στ’ του Σοφού, καθώς στην περιοχή αυτή βρίσκονταν βασιλικά κτήματα. Η ίδια έκτισε και το μοναστήρι της Αγίας Αναστασίας το 868 μ.Χ.
Στοιχεία: Αικατερίνη Τσουλνάρα & Φωτεινή Μπατσιούδη
