ΟΙ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ ΘΥΜΟΥΝΤΑΙ…
Πως μπορεί να συνδέονται ένας Ρώσος επίσκοπος, η θεά Άρτεμης και ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ανδρέα στην Περιστερά; Η απάντηση βρίσκεται σε ένα σπάνιο σκίτσο του 1846, που απεικονίζει ένα ανάγλυφο με τη θεά Άρτεμη και το οποίο δημιουργήθηκε κατόπιν απαίτησης του αμφιλεγόμενου Ρώσου επισκόπου Πορφύριου Ουσπένσκι κατά τη διάρκεια επίσκεψης του στην Περιστερά.
Η υπέροχη αυτή αφήγηση, μάλιστα, αποτελεί κομμάτι του βιβλίου για την ιστορία της Περιστεράς, που αναμένεται να ολοκληρώσει σύντομα ο συνταξιούχος εκπαιδευτικός Νίκος Δ. Μαλαματάς, ύστερα από έρευνα ετών. Ξεκινώντας από ένα σκίτσο ο κ. Μαλαματάς κατόρθωσε να «ξεθάψει» μία μοναδική ιστορία που γεφυρώνει την αρχαιότητα, το Βυζάντιο, αλλά και τη νεότερη περίοδο και παράλληλα μαρτυρά τον κομβικό ρόλο της Περιστεράς στην ευρύτερη περιοχή.
Ο αμφιλεγόμενος Ουσπένσκι στην Περιστερά
Ήταν το 1846 όταν ο Ρώσος επίσκοπος Ουσπένσκι – περιηγητής, συλλέκτης, βυζαντινολόγος, συγγραφέας – βρίσκεται στο Άγιο Όρος μελετώντας χειρόγραφα και κάποια στιγμή διαβάζει και για τον Όσιο Ευθύμιο το νέο. Μαγεύεται από το βίο του και αποφασίζει να επισκεφθεί την Περιστερά. Την περιοχή όπου ο Όσιος είχε χτίσει μοναστήρι το 870 μ.Χ. από το οποίο, ωστόσο, σωζόταν μόνο το καθολικό, δηλαδή ο σημερινός βυζαντινός ναός του Αγίου Ανδρέα.
«Πριν κατευθυνθεί στο χωριό πέρασε πρώτα από το ρωσικό προξενείο και πήρε μαζί του έναν μεταφραστή και έναν σκιτσογράφο», μας εξηγεί ο κ. Μαλαματάς και προσθέτει: «Έφτασε πράγματι στο χωριό και επισκέφθηκε την εκκλησία του Αγίου Ανδρέα όπου είδε ένα πολύ όμορφο ανάγλυφο στο πάτωμα, στο χώρο του νάρθηκα. Ρωτάει, λοιπόν, ποιον απεικονίζει και του λένε πως είναι η Αγία Αικατερίνη».
Η Αγία Αικατερίνη που ήταν… η θεά Άρτεμης
Ωστόσο, ο επίσκοπος Ουσπένσκι ήταν ιδιαίτερα μορφωμένος και αντιλήφθηκε γρήγορα ότι αυτό που έβλεπε δεν μπορούσε να είναι η Αγία Αικατερίνη. Μπροστά του υπήρχε ένα αίνιγμα, αλλά το έμπειρο μάτι του μπόρεσε να διακρίνει ότι αυτό που οι ταλαιπωρημένοι κάτοικοι είχαν θεωρήσει ως μία αγία της Ορθόδοξης εκκλησίας ήταν τελικά μία αρχαία θεότητα. Μελετώντας το, μάλιστα, προσεκτικότερα διαπίστωσε ότι ήταν η… θεά Άρτεμης.
Το πιθανότερο είναι πως επρόκειτο για ανάγλυφο ή επιτύμβια στήλη των ελληνιστικών χρόνων που κάποιοι κάτοικοι βρήκαν στην περιοχή και την τοποθέτησαν στο νάρθηκα για να διακοσμήσουν το σημείο. Άλλωστε στην Περιστερά έχουν βρεθεί και άλλες επιτύμβιες στήλες της ίδιας περιόδου, εντοιχισμένες σε σπίτια, οι οποίες συγκεντρώθηκαν από την αρχαιολογική υπηρεσία.
«Ο Ρώσος επίσκοπος είχε μαζί του το σκιτσογράφο και έτσι του έδωσε αμέσως εντολή να ζωγραφίσει τη γυναικεία αυτή φιγούρα, η οποία στο ένα χέρι είχε ένα ξίφος. Στο άλλο χέρι, ωστόσο, κρατούσε ένα δόρυ, που στο τελείωμα του είχε ένα σύμβολο, που πιθανότατα είχε παρερμηνευθεί ως σταυρός. Εντυπωσιακό είναι, επίσης, ότι γύρω της υπήρχαν και διάφορα ζώα όπως ένα ελάφι και ένα γουρούνι, αλλά και ένας βωμός», αναφέρει ο κ. Μαλαματάς, ο οποίος όχι μόνο βρήκε την ιστορία, αλλά έψαξε και εντόπισε και το συγκεκριμένο σκίτσο που ο Πορφύριος Ουσπένσκι είχε δημοσιεύσει σε κάποιο σύγγραμμα του. Μάλιστα, ο Ρώσος επίσκοπος αναφέρει σε κείμενα του ότι δε δίστασε ακόμη και να καθαρίσει ο ίδιος το ανάγλυφο για να αποκαλύψει τη μοναδική ομορφιά του.
Το μυστήριο της εξαφάνισης
Ωστόσο, το υπέροχο αυτό ανάγλυφο με την αρχαία θεότητα δεν βρίσκεται σήμερα στο ναό και κανείς δε φαίνεται να γνωρίζει την τύχη του. Αξίζει να αναφέρουμε ότι, ο Ουσπένσκι έγραψε αργότερα πως παρόλο που ο ίδιος ήταν επίσκοπος, ήταν παράλληλα και λάτρης των αρχαιοτήτων και χάρηκε ιδιαίτερα για το συγκεκριμένο εύρημα.
Όπως αποδείχτηκε εκ των υστέρων ο επίσκοπος δεν είχε κάνει απλώς μία επίσκεψη στην περιοχή, αλλά μία επιχείρηση καταγραφής, καθώς θέλησε να δει εικόνες και κειμήλια, αλλά ο ιερέας τον ενημέρωσε πως όλα είχαν καεί στο μεγάλο «χαλασμό» του 1821. Δυστυχώς, ο Ουσπένσκι ήταν μία αμφιλεγόμενη προσωπικότητα και τον συνόδευε η φήμη πως αρκετές φορές είχε αποσπάσει χειρόγραφα και κειμήλια έναντι μικρού τιμήματος ή ως… δώρα, για να τα πάρει μαζί του στη Ρωσία.
Η έρευνα του κ. Μαλαματά δεν φέρνει στο φως μόνο μία μοναδική ιστορία και ένα σκίτσο. Αποκαθιστά τη μνήμη και μας δείχνει τη συνύπαρξη στοιχείων της αρχαίας λατρείας και της χριστιανικής πίστης. Η θεά Άρτεμης της Περιστεράς μπορεί να λείπει σήμερα από τον ναό, όμως μέσα από τις σελίδες του νέου βιβλίου, θα επιστρέψει και πάλι στον τόπο της.
