Η Περιστερά και το Λειβάδι, εκτός από τις φυσικές ομορφιές και τη γραφικότητα των οικισμών, μπορούν να περηφανεύονται και για τους δύο ιστορικούς ναούς που βρίσκονται στην περιοχή και αποτελούν αναπόσπαστα κομμάτια της ιστορίας του τόπου.
Με την ίδρυση του να χάνεται στα βάθη των αιώνων, ο ναός του Αγίου Ανδρέα Περιστεράς, είναι σήμερα ο μοναδικός βυζαντινός ναός στην Ελλάδα που βρίσκεται σε λειτουργία, ενώ και ο μεταβυζαντινός ναός του Αγίου Αθανασίου Λειβαδίου, φημίζεται για τις εικόνες μακεδονικής τεχνοτροπίας και το ζωγραφικό του διάκοσμο.
Και οι δύο ναοί αποτελούν αρχιτεκτονικά αριστουργήματα και παρά τις καταστροφές που υπέστησαν κατά την τουρκοκρατία, αλλά και αργότερα παραμένουν όρθιοι μαρτυρώντας την ιστορία του τόπου και των ανθρώπων του.
Ιερός Ναός Αγίου Ανδρέα στην Περιστερά: Ένα βυζαντινό κόσμημα του 9ου αιώνα
Ο ναός του Αγίου Ανδρέα αποτελούσε το καθολικό, δηλαδή τον κεντρικό ναό, της παλιάς Μονής Περιστερών που χτίστηκε το 870 μ.Χ. από τον Όσιο Ευθύμιο το Νέο. Μάλιστα, ο ναός αφιερώθηκε στον Απόστολο Ανδρέα, ο οποίος σύμφωνα με την παράδοση πέρασε από την περιοχή στο δρόμο του προς την Πάτρα.
Ο ναός του Αγίου Ανδρέα είναι ένας από τους σπουδαιότερους βυζαντινούς ναούς της Θεσσαλονίκης και της Ελλάδος γενικότερα, έχει κηρυχθεί μνημείο εξαιρετικού αρχιτεκτονικού και αρχαιολογικού ενδιαφέροντος και παραμένει κανονικά σε λειτουργία μέχρι και σήμερα. Ο συγκεκριμένος ναός, που βρίσκεται πάνω ακριβώς από την πλατεία του οικισμού, παραχωρήθηκε στη Μονή Μεγίστης Λαύρας το 964 μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Νικηφόρο Φωκά και αποτελούσε μετόχι της μέχρι και τον 15ο αιώνα.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ανδρέα ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική του και τους πέντε τρούλους του, οι οποίοι είναι τοποθετημένοι σε σχήμα σταυρού και οι 4 από αυτούς είναι κυκλικοί, ενώ ο κεντρικός είναι οκτάγωνος. Στο ναό υπάρχουν πολλές σημαντικές εικόνες και κειμήλια, ωστόσο ξεχωρίζει η Παναγία «Αμαρτωλών Σωτηρία» του τέμπλου, που χρονολογείται από το 1826. Άλλωστε, οι περισσότερες εικόνες που προέρχονταν από προγενέστερες περιόδους καταστράφηκαν από τους Τούρκους.
Στο εσωτερικό του ναού σώζονται τμήματα από την αγιογράφηση των τρούλων, που έγινε το 871, παρουσιάζοντας έντονη επίδραση από την παλαιοχριστιανική παράδοση. Μάλιστα, ο ναός αποτελεί αντικείμενο μελέτης για αρχαιολόγους, βυζαντινολόγους και ιερείς από όλο τον κόσμο. Αξίζει να αναφερθεί ότι ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ανδρέα Περιστεράς υπέστη σημαντικές καταστροφές από πυρκαγιά που ξέσπασε το 2015 στο νάρθηκα, ωστόσο πραγματοποιήθηκαν οι απαραίτητες εργασίες αναστήλωσης και τελικά ο ναός ξεκίνησε και πάλι τη λειτουργία του το 2019.
Στο ναό, μάλιστα, φυλάσσεται και το ιερό λείψανο του Οσίου Ευθυμίου, κτήτορα του ναού, το οποίο εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια εργασιών αναστήλωσης μετά το μεγάλο σεισμό του 1978. Άλλωστε, σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση το λείψανο του Οσίου είχε μεταφερθεί και ενταφιαστεί στη μονή της Περιστεράς.
Άγιος Αθανάσιος Λειβαδίου: Η επιβλητική τρίκλιτη βασιλική με τον ιδιαίτερο διάκοσμο
Ο ιερός ναός του Αγίου Αθανασίου στο Λειβάδι ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και εκτιμάται ότι χτίστηκε το 1710. Κάποιοι τοποθετούν την ανέγερση του περίπου έναν αιώνα αργότερα, καθώς υπάρχει εντοιχισμένη πλάκα με τη χρονολογία 1818. Ωστόσο, η μεταγενέστερη χρονολογία το πιθανότερο είναι να αφορά την ανακαίνιση του ναού, καθώς την περίοδο εκείνη το Λειβάδι γνώριζε μεγάλη άνθηση και είχε αυξηθεί και ο πληθυσμός του.
Ο ιερός ναός του Αγίου Αθανασίου είναι ένας μεγάλος ναός σε ρυθμό τρίκλιτης ξυλόστεγης Βασιλικής, ο οποίος εκτιμάται ότι χτίστηκε πάνω στα θεμέλια ενός μικρού παλαιότερου ναού. Κάτι που προκύπτει και από τους τάφους που εντοπίστηκαν κάτω από το δάπεδο του ναού, αλλά και από εντοιχισμένα στοιχεία που βρέθηκαν στους ακρογωνιαίους λίθους του ναού.
Τον Ιούνιο του 1821 ο τουρκικός στρατός κατέστρεψε ολοσχερώς το Λειβάδι, πυρπόλησε τον ναό του Αγίου Αθανασίου και αιχμαλώτισε περισσότερα από 200 άτομα, γυναίκες και παιδιά. Ο ναός επισκευάστηκε το 1843 και από τότε λειτουργεί κανονικά και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αξιοθέατα της περιοχής. Στο ναό υπάρχουν εικόνες μακεδονικής τεχνοτροπίας, πολλές από τις οποίες είναι γνωστών αγιογράφων. Μάλιστα, τόσο οι εικόνες όσο και τα παλιά σκεύη και βιβλία του ναού έχουν καταγραφεί από την 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης.
Ωστόσο, ένα από τα χαρακτηριστικά που κάνουν το ναό του Αγίου Αθανασίου να ξεχωρίζει είναι ο ιδιαίτερος ζωγραφικός διάκοσμος που παρατηρείται στο κεντρικό κλίτος, όπου απεικονίζονται κοσμικά θέματα και όχι θρησκευτικά. Συγκεκριμένα, η θεματολογία περιλαμβάνει από μπουκέτα, γιρλάντες και πολύχρωμους καρπούς μέχρι φτερωτά ζώα και πτηνά. Μάλιστα, στο γυναικωνίτη υπάρχουν απεικονίσεις από φτερωτούς δράκοντες, οι οποίοι εκτιμάται πως είτε συμβολίζουν το «κακό» είτε αποτελούν σύμβολα αποτροπής του «κακού». Μάλιστα, ξυλόγλυπτοι φτερωτοί δράκοντες, που πιθανότατα έχουν τον ίδιο συμβολισμό, υπάρχουν και αριστερά και δεξιά της Σταύρωσης στο επάνω μέρος του τέμπλου.
