*Τα στοιχεία προέρχονται από τον τουριστικό οδηγό Ορεινά Βασιλικά, την κοινότητα Περιστεράς & την έκδοση «Βασιλικά – 200 χρόνια»
Η Περιστερά είναι ένα ορεινό χωριό, γνωστό από την αρχαιότητα, το οποίο μάλιστα γνώρισε μεγάλη ακμή σε αρκετές φάσεις της ιστορίας του, όπως την περίοδο των πρώτων Χριστιανών, αλλά και αργότερα κατά τη Βυζαντινή περίοδο.
Υπάρχουν δύο εκδοχές για το πώς πήρε την ονομασία της η Περιστερά. Η μία σχετίζεται με τη θέση της, καθώς είναι χτισμένη ψηλά στις πλαγιές του Χορτιάτη, ενώ σύμφωνα με τη δεύτερη το όνομα προέρχεται από την εικόνα που προσφέρει ο οικισμός το βράδυ, όταν τα φώτα του ανάβουν και μοιάζει σαν περιστέρι που ανοίγει τα φτερά του. Σήμερα, πάντως, η Περιστερά είναι ένας παραδοσιακός ορεινός οικισμός με έντονο το βυζαντινό στοιχείο και με υπέροχα σπίτια, εξαιρετικά δείγματα της Μακεδονικής αρχιτεκτονικής.
Ρωμαϊκή περίοδος και η έλευση των πρώτων Χριστιανών
Στο χωριό βρέθηκαν επιτύμβιες στήλες διάσπαρτες, είτε εντοιχισμένες σε πολλά σπίτια είτε σε πλατύσκαλα, ευρήματα κυρίως της ρωμαϊκής περιόδου, οι οποίες συγκεντρώθηκαν από την αρχαιολογική υπηρεσία. Μάλιστα, όλα αυτά τα ευρήματα στοιχειοθετούν την ύπαρξη νεκροταφείου στην περιοχή.
Η Περιστερά, ωστόσο, συνεχίζει να έχει γνωστή ιστορία και αργότερα, καθώς εκεί κατέφυγαν μετά από διωγμούς και οι πρώτοι Χριστιανοί, οι οποίοι ίδρυσαν οικισμούς και μοναστήρια, με αποτέλεσμα η περιοχή να ονομαστεί Προάθως. Μάλιστα, σε ένα έγγραφο της Μονής Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους, μνημονεύεται ο οικισμός των Δραγουβητών – από τα χρόνια των βαρβαρικών επιδρομών – μέρος που εκτιμάται ότι σήμερα συμπίπτει με την Περιστερά.
Επίσης, η ίδρυση της Μονής Περιστερών (αντρικό μοναστήρι) από τον Όσιο Ευθύμιο το Νέο το 871 μ.Χ. έφερε την Περιστερά και πάλι στο προσκήνιο. Η άνθηση που γνώρισε η περιοχή την περίοδο εκείνη είχε ως αποτέλεσμα ο Όσιος Ευθύμιος να ιδρύσει και γυναικείο μοναστήρι στην Περιστερά. Στη συνέχεια αναχώρησε για τον Άθωνα ορίζοντας διαδόχους ηγούμενους των μοναστηριών τα εγγόνια του, Μεθόδιο και Ευθυμία. Ακόμη, είναι γνωστό ότι ηΜονή Περιστερών το 964 μ.Χ. παραχωρήθηκε στη Μονή Μεγίστης Λαύρας.
Η περίοδος της Τουρκοκρατίας και η οικονομική πίεση
Η Περιστερά, όπως και όλα σχεδόν τα χωριά της ευρύτερης περιοχής, υπέφερε κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Όπως προκύπτει από στοιχεία οι Τούρκοι έφτασαν στην περιοχή το 1422 και σταδιακά άρχισαν να δημιουργούν δυτικά και νότια της Περιστεράς τουρκικούς οικισμούς με τις ονομασίες: Ισενλί, Πουρνασλί, Τουρχανλί και Γεντικλί (Κάτω Περιστερά). Στη συνέχεια κατέλαβαν τα χωράφια της Κάτω Περιστεράς που ήταν εξαιρετικά εύφορα, ενώ και στα δυτικά του χωριού, χωράφια και βοσκοτόπια πέρασαν, επίσης, στα χέρια των Οθωμανών.
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να λιγοστέψουν δραματικά οι πόροι των κατοίκων της Περιστεράς, οι οποίοι στράφηκαν, παράλληλα με την κτηνοτροφία και τη γεωργία και σε άλλες ασχολίες. Έτσι, παρήγαγαν κάρβουνα, τα οποία πουλούσαν στη Θεσσαλονίκη, κάτι που ωστόσο εκμεταλλεύτηκαν για άλλη μια φορά οι Τούρκοι. Πιο συγκεκριμένα, η Περιστερά εντάχθηκε τότε στα χωριά των καρβουνιάρηδων και είχε υποχρεωθεί να στέλνει συγκεκριμένες ποσότητες κάρβουνου στα μεταλλεία των Μαντεμοχωρίων. Μάλιστα, την περίοδο εκείνη υπάρχουν ακόμη και καταγεγραμμένοι εξισλαμισμοί των κατοίκων του χωριού.
Η ολοκληρωτική καταστροφή του χωριού το 1821
Μετά τη μάχη και την ολοκληρωτική καταστροφή των Βασιλικών, του Γαλαρινού και της Αγίας Αναστασίας σειρά είχαν και άλλα χωριά. Το τουρκικό ιππικό πυρπόλησε και κατέστρεψε τη Γαλάτιστα, το Λειβάδι και την Περιστερά, ενώ βασάνισε, βίασε και θανάτωσε τους κατοίκους.
Στην Περιστερά, μάλιστα, οι Τούρκοι μπήκαν στο χωριό όχι μόνο από τον κάμπο, αλλά και από το βουνό. Ορισμένοι κατέφυγαν στα χωράφια και τις χαράδρες της περιοχής, ωστόσο γυναίκες με μικρά παιδιά και ηλικιωμένοι εντοπίστηκαν από τους Τούρκους και είτε σφαγιάστηκαν είτε αιχμαλωτίστηκαν και πουλήθηκαν στη Θεσσαλονίκη, στο γνωστό σκλαβοπάζαρο Μποσνάκ Χαν.
Με βάση ιστορικά ντοκουμέντα που έχουν συγκεντρωθεί οι κάτοικοι της Περιστεράς συμμετείχαν όχι μόνο στην επανάσταση της Χαλκιδικής, αλλά όσοι σώθηκαν πολέμησαν και στη Νότια Ελλάδα. Μάλιστα, 27 αγωνιστές βραβεύτηκαν το 1830 από τον πρώτο κυβερνήτη, Ιωάννη Καποδίστρια.
