Του Απόστολου Γιαννακούλα, εκπαιδευτικού, Θέρμη
Η Παγκόσμια Ημέρα Εκπαιδευτικών καθιερώθηκε από την UNESCO το 1994 σε ανάμνηση της υπογραφής της Σύστασης για το Καθεστώς των Εκπαιδευτικών (Recommendation concerning the Status of Teachers), στις 5 Οκτωβρίου 1966, στο Παρίσι! Το 1966, λίγα χρόνια μετά το Β΄ΠΠ, ο ΟΗΕ είχε έναν πολύ συγκεκριμένο στόχο: να επιστήσει στις εθνικές κοινωνίες την προσοχή στον ρόλο που έχουν να παίξουν οι εκπαιδευτικοί στην οικοδόμηση του μέλλοντος και να διασφαλίσει ότι οι ανάγκες τους αντιμετωπίζονται με τέτοιο τρόπο ώστε να γίνονται αποδοτικοί στο ρόλο τους.
Στην Ελλάδα, την ίδια δεκαετία που συνήλθε η συνέλευση στο Παρίσι, έγινε η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση (1964) που είναι συνδεδεμένη με τα ονόματα των Παπανδρέου – Παπανούτσου. Οι κοινωνίες θεσπίζουν εορτές, αιτίες για συλλογική μνήμη και ταυτότητα, να τιμήσουν και να φωτίσουν αξίες, πρόσωπα, γεγονότα που θεωρούνται κρίσιμοι φάροι, οδοδείκτες, πυλώνες των κοινωνιών. Με τα χρόνια όμως συμβαίνει και οι εορτές μεταλλάσσονται σε κενά τελετουργικά, απλές αναφορές στο ημερολόγιο.
Είναι εύκολο να μετατραπεί η ουσία σε άδειο σύμβολο. Η θεματική της απώλειας της ουσίας και της νοσταλγίας για μια χαμένη δόξα -όπου το σχήμα (η γιορτή, το τελετουργικό) επιβιώνει χωρίς περιεχόμενο- είναι κεντρική και στην ελληνική γραμματεία! Μπορούμε να θυμηθούμε το ποίημα «Ποσειδωνιάται» του Κ.Π. Καβάφη, μια συγκλονιστική απεικόνιση της απώλειας της ουσίας και της νοσταλγίας για μια χαμένη δόξα -όταν το τελετουργικό επιβιώνει, αλλά το νόημα έχει εξατμιστεί. Όταν επιβιώνει άδειο το κέλυφος/η μορφή! Όταν καταλαμβάνει τον ζωτικό χώρο της γιορτής η κενότητα, η απώλεια του πραγματικού νοήματος πίσω από το μύθο. «…κι ο πόλεμος γινότανε για την Ελένη, όλα για την Ελένη. Μα η Ελένη ήταν αλλού…»
Μπορούμε να θυμηθούμε τον T.S. Eliot στο «The Hollow Men» (Οι Κούφιοι Άνθρωποι) όπου αποτυπώνει την κενότητα και την έλλειψη πνευματικότητας του σύγχρονου -κατά το μεσοπόλεμο- ανθρώπου, ο οποίος ζει σε έναν κόσμο γεμάτο σχήματα, αλλά χωρίς περιεχόμενο. Τον Μίλαν Κούντερα στο: Η Αβάσταχτη Ελαφρότητα του Είναι… Η έννοια της «Τελετουργικής Κενότητας» (Ritual Emptiness) δεν είναι καινούρια. Αναφέρεται σε θεσμούς ή εορτές που διατηρούν τη μορφή και την τελετή τους αλλά έχουν χαθεί το συναίσθημα και ο πνευματικός λόγος για τον οποίο θεσπίστηκαν. Είναι σημαντικό να ξεπερνάμε την αδράνεια των λέξεων και των νεκρών συμβόλων.
Οι σύγχρονες εξελίξεις στην εκπαιδευτική πολιτική, ειδικά μετά τις αρχές της δεκαετίας του 1990 και την πλήρη επικράτηση της παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελευθερισμού, σηματοδοτούν μια σαφή απόκλιση από το πνεύμα της «Δημόσιας και Δωρεάν Εκπαίδευσης για όλους» που κυριαρχούσε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως εκφράστηκε και με τις συστάσεις της UNESCO το 1966.
Η παγκοσμιοποίηση… και η εστίαση στην οικονομική αποδοτικότητα έχουν υποβαθμίσει την αξία του παιδαγωγικού έργου. Η ημέρα των εκπαιδευτικών υφίσταται, αλλά η εκπαίδευση δεν συνοδεύεται από ουσιαστικές πολιτικές στήριξης, αναγνώρισης και αναβάθμισης του έργου του εκπαιδευτικού! Η ημέρα των εκπαιδευτικών είναι άδειο κέλυφος! Η κύρια αλλαγή αφορά τη μετάβαση που έφερε η παγκοσμιοποίηση από την εκπαίδευση ως κοινωνικό αγαθό και δικαίωμα, στην εκπαίδευση ως παραγωγικός παράγοντας και επένδυση προσαρμοσμένη στις ανάγκες της αγοράς.
Ενώ οι μεταπολεμικές πολιτικές (όπως και η μεταρρύθμιση Παπανούτσου το 1964 στην Ελλάδα) είχαν ως στόχο τη δημοκρατικοποίηση και την ίση πρόσβαση στην εκπαίδευση, η σύγχρονη τάση χαρακτηρίζεται από:
- Ιδιωτικοποίηση και Εμπορευματοποίηση,
- Σύνδεση της Εκπαίδευσης με την Αγορά Εργασίας
Το εκπαιδευτικό σύστημα χάνει με σταθερό ρυθμό την αυτονομία του, καθώς επηρεάζεται όλο και περισσότερο από:
- Διεθνείς Οργανισμούς (ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα, Ευρωπαϊκή Ένωση) που συχνά επιβάλλουν τεχνοκρατικές και οικονομικά προσανατολισμένες προτεραιότητες.
- Αξιολόγηση και Λογοδοσία, έμφαση που συχνά οδηγεί σε τυποποίηση και μείωση της παιδαγωγικής αυτονομίας
- Τεχνολογική Ενσωμάτωση, συνεχή δηλαδή πίεση για την ενσωμάτωση των νέων τεχνολογιών
Συνοπτικά, η παγκόσμια εκπαιδευτική πολιτική μεταλλάχθηκε από ένα μοντέλο που έδινε έμφαση στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ίση ευκαιρία τη δεκαετία του 1960, σε ένα μοντέλο που προκρίνει την οικονομική ανάπτυξη, την αποτελεσματικότητα και τη σύνδεση με την αγορά (σήμερα), μετατρέποντας το σχολείο σε μια επιχείρηση, που παράγει «προϊόντα» (ειδικευμένους εργαζόμενους) για την παγκόσμια οικονομία! Είναι, λοιπόν, πρόκληση για την κοινωνία να ξαναβρεί η 5η Οκτωβρίου το αρχικό νόημά της: Να μετατραπεί -ξανά- από μια τυπική δήθεν «εορτή» σε μια ημέρα ουσιαστικής δέσμευσης για την εκπαίδευση.
Όχι για να αντισταθούμε στην παγκοσμιοποίηση. Αυτή όπου δεν έχει τελειώσει, σύντομα θα ολοκληρωθεί. Ο αγώνας στην εκπαίδευση έχει νόημα για τρεις κυρίως λόγους. Για:
- την ανθεκτικότητα/προσαρμοστικότητα, την επιβίωση. Να μειώσουμε το brain drain (τη φυγή νέων επιστημόνων), να καλλιεργήσουμε την κριτική σκέψη, την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, τη δεξιότητα της συνεργασίας και την ψηφιακή παιδεία. Να προσαρμοστούμε στις αλλαγές που έρχονται όπως η τεχνητή νοημοσύνη
- την κινητικότητα και τις ευκαιρίες για προσωπική ανάπτυξη, (Διεθνής Αναγνώριση, Οικονομικό Πλεονέκτημα, Ενεργός Πολίτης)
- τη Διατήρηση της Ταυτότητας και την εθνική συμμετοχή (δηλαδή τη διαφύλαξη και του ελληνικού πολιτισμού) με σκοπό τη συνεισφορά/συμβολή στην παγκοσμιοποίηση.
