ΕΒΙΤΑ ΖΙΟΥΔΡΟΥ
ΒΑ/ΜΑ, ειδικευμένη στο Η. Βασίλειο στα προβλήματα Λόγου, Επικοινωνίας
& Μάθησης, Υπεύθυνη Κέντρων Λόγου & Μάθησης PlasisWorld
Επιμέλεια και Σύνταξη Κειμένου (Κύρια πηγή: Twachtman-Reilly J. et al., 2008, in Language, Speech, and Hearing Services in Schools, Vol.: 39, Number 2, pp. 261-272. “Addressing Feeding Disorders in Children on the Autism Spectrum in School-Based Settings: Physiological and Behavioral Issues” in Vol.: 39, Number 2, pp. 261-272. Language, Speech, and Hearing Services in Schools. https://doi.org/10.1044/0161-1461(2008/025)
Οι διαταραχές σίτισης και κατάποσης είναι αρκετά συχνές στην παιδική ηλικία και τα αίτια πολυπαραγοντικά. Αρκετά παιδιά που εµφανίζουν διαταραχές στο φάσµα του αυτισµού ∆ΑΦ συναντούν δυσκολίες σίτισης που εµµένουν και αργούν να ξεπεραστούν. Τα προβλήµατα σίτισης µπορεί να έχουν αίτια φυσιολογικά ή συµπεριφορικά και να ποικίλουν µεταξύ τους σε χαρακτηριστικά, διάρκεια και σοβαρότητα. Για τον λόγο αυτό, συχνά είναι δύσκολο να αντιµετωπιστούν έγκαιρα και αποτελεσµατικά τα συµπτώµατα αυτής της πολύπλευρης διαταραχής.
Φυσιολογικά Προβλήµατα
∆υσκολίες Αισθητηριακής Επεξεργασίας
Στο προηγούµενο τεύχος επισηµάνθηκε ότι τα άτοµα που έχουν διαγνωστεί στο Φάσµα του Αυτισµού συχνά αντιµετωπίζουν δυσκολίες αισθητηριακής επεξεργασίας. Ακόµη ειπώθηκε πως τα άτοµα αυτά εµφανίζουν έντονη µεταβλητότητα στο εύρος και στην ένταση των αισθητηριακών τους αντιδράσεων. ∆εδοµένων αυτών των διαφοροποιήσεων και ανάλογα µε την ποσότητα και τον τύπο των αισθητηριακών παραγόντων που µπορεί να συνυπάρχουν, η επίδραση στη σίτιση µπορεί να είναι εκτεταµένη (πχ. θόρυβοι, συνοµιλίες, οπτικά ερεθίσµατα, στρες κα.).
Για παράδειγµα µπορούµε να αναλογιστούµε το περιβάλλον ενός καφέ όπου υπάρχει µια πληθώρα αισθητηριακών εµπειριών οι οποίες όµως δεν γίνονται αντιληπτές από ένα άτοµο που δεν συναντά παρόµοιες δυσκολίες: η µυρωδιά του φαγητού που µαγειρεύεται στην κουζίνα, το φως από τις λάµπες, η συνεχής κίνηση των ατόµων µέσα στην τραπεζαρία και ο αυξανόµενος θόρυβος των συνοµιλιών που αντηχούν στους τοίχους κλπ. Ωστόσο, το άτοµο που εµφανίζει ∆ΑΦ µπορεί να δυσκολεύεται να φιλτράρει όλα αυτά τα ερεθίσµατα, βιώνοντάς τα ως µια αισθητηριακή επίθεση στο νευρικό του σύστηµα.
Οι συµπεριφορικές αντιδράσεις σε αυτή την εµπειρία µπορεί να είναι αυτές της εναντίωσης (π.χ.φωνές ή επιθετικότητα), φυγής (π.χ., φεύγοντας από το περιβάλλον) ή του τρόµου (π.χ., αποσύροντας τον εαυτό του ώστε να µην µπορεί να φάει ή να κοινωνικοποιηθεί µε συνοµηλίκους). Οι µεταβλητές αντιδράσεις που εµφανίζουν τα παιδιά µε ∆ΑΦ στα αισθητηριακά ερεθίσµατα, µπορεί να τους προκαλέσουν απρόβλεπτες και οριακές συµπεριφορικές εκδηλώσεις, που εύκολα κάποιος µπορεί να παρερµηνεύσει σαν ηθεληµένες. Για το λόγο αυτό όσοι φροντίζουν παιδιά µε ∆ΑΦ χρειάζεται να παρατηρούν µε προσοχή τις αντιδράσεις τους για να ερµηνεύουν και να προβλέπουν συµπεριφορές που µπορεί να είναι αποτέλεσµα µη φυσιολογικής αισθητηριακής επεξεργασίας.
Γαστρεντερικά προβλήµατα. Οι γαστρεντερικές διαταραχές περιλαµβάνουν µια σειρά από προβλήµατα, όπως η γαστροοισοφαγική παλινδρόµηση (ΓΟΠ), η δυσκοιλιότητα, η διάρροια ή άλλα συµπτώµατα που προκύπτουν από τροφικές αλλεργίες.
Τα παιδιά µε ∆ΑΦ που παρουσιάζουν οποιοδήποτε είδος γαστρεντερικού προβλήµατος συχνά δυσκολεύονται να εκφράσουν την ενόχληση που βιώνουν ή/και να εντοπίσουν σωστά την πηγή της. Αυτό επηρεάζει την ικανότητα τους να ανακουφιστούν ή να αποτρέψουν την επανεµφάνισή των συµπτωµάτων. Σε ορισµένες περιπτώσεις, η προσπάθεια των παιδιών να αποτρέψουν την ενόχληση µπορεί να οδηγήσει στην άρνηση µεγαλύτερων κατηγοριών τροφίµων και όχι µόνο της συγκεκριµένης που προκαλεί ενόχληση. Όλοι αυτοί οι παράγοντες – σωµατική δυσφορία, περιορισµοί στην επικοινωνία, πείνα κ.λ.π. – µπορούν να προκαλέσουν απογοήτευση και ανεπιθύµητες συµπεριφορές.
Αίτια που βασίζονται στη συµπεριφορά
Ακόµα κι αν οι περιοριστικές διατροφικές συνήθειες ενός παιδιού µε ∆ΑΦ δεν επηρεάζουν αρνητικά την υγεία του, µπορεί παρόλα αυτά να έχουν ισχυρό αρνητικό αντίκτυπο στην εµπειρία σίτισης. Οι γονείς συχνά εκφράζουν ανησυχία για τη διαχείριση του φαγητού, αλλά οι αρνητικές συµπεριφορές που παρατηρούνται σε ορισµένα παιδιά µπορεί να αποτελούν επέκταση των νευρολογικών συµπτωµάτων της ∆ΑΦ.
Επαναλαµβανόµενη και τελετουργική συµπεριφορά. Η παρουσία περιορισµένων και επαναλαµβανόµενων ενδιαφερόντων και συµπεριφοράς είναι ένα από τα καθοριστικά χαρακτηριστικά της ∆ΑΦ (Αµερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία, 2000). Οι επαναλαµβανόµενες συµπεριφορές έχουν εξεταστεί εκτενώς στην ερευνητική βιβλιογραφία, µε σηµαντική µελέτη να επικεντρώνεται σε παράγοντες που σχετίζονται µε την παρουσία δύο τύπων επαναλαµβανόµενων συµπεριφορών: περιορισµένα ενδιαφέροντα / γνωστική ακαµψία (συνήθως υφίσταται φυσιολογικός ή υψηλός δείκτης γνωστικής ανάπτυξης), ή επαναλαµβανόµενη κινητική συµπεριφορά / στερεότυπα (συνήθως προκαθορίζει οριακή ή και χαµηλότερη γνωστική λειτουργία), Turner (1999).
Το παιδί µπορεί να δείχνει επιµονή σε συγκεκριµένες µεθόδους παρασκευής, τύπους τροφίµων και κανόνες κατά τη διάρκεια των γευµάτων. Όπως δείχνουν έρευνες που έχουν γίνει, οι τελετουργίες, και η επιλεκτικότητα τροφίµων συχνά αφορούν άτοµα µε ∆ΑΦ υψηλής λειτουργικότητας. Πιθανολογείται µάλιστα, πως η παρουσία και κυρίως η εµµονή σε τελετουργίες κατά τη διάρκεια των γευµάτων, σχετίζεται περισσότερο µε την συµπτωµατολογία του αυτισµού και τις νευρολογικές βάσεις της διαταραχής παρά µε τη συµπεριφορική µη συµµόρφωση ή άλλους αναπτυξιακούς παράγοντες. Πολλές αναφορές στην βιβλιογραφία έχουν τεκµηριώσει συγκεκριµένες συνήθειες σίτισης που ακολουθούν άτοµα που εµφανίζουν ∆ΑΦ, συµπεριλαµβανοµένης της επιµονής όλα τα τρόφιµα σε ένα πιάτο να έχουν το ίδιο χρώµα, ή να υπάρχει κατανάλωση του ίδιου φαγητού σε κάθε γεύµα, ή η απαίτηση τα τρόφιµα να παρουσιάζονται µε συγκεκριµένη σειρά ή/ και να µην ακουµπούν µεταξύ τους µέσα στο πιάτο.
∆υσκολία Εκτελεστικής Λειτουργίας. Η εξέταση της δυσκολίας εκτελεστικής λειτουργίας στον αυτισµό, αποτελεί αντικείµενο ερευνητικών ερευνών τα τελευταία 20 χρόνια (Hill, 2004). Η έρευνα δείχνει ότι είναι πολύ πιθανό µόνο επιλεγµένα στοιχεία της εκτελεστικής λειτουργίας να παρουσιάζουν αποκλίσεις σε παιδιά µε ∆ΑΦ, που εµφανίζουν δυσκολίες και αυτές µπορεί να εµφανιστούν µόνο κατά περίπτωση. Οι δυσκολίες σε δύο από αυτούς τους τοµείς, τον προγραµµατισµό και την νοερή ευελιξία έχουν ιδιαίτερη σηµασία σε σχέση µε τις δυσκολίες σίτισης που έχουν τεκµηριωθεί σε αυτόν τον πληθυσµό. Ο προγραµµατισµός έχει οριστεί ως «µια σύνθετη, δυναµική λειτουργία στην οποία µια ακολουθία προγραµµατισµένων ενεργειών πρέπει να παρακολουθείται, να επαναξιολογείται και να ενηµερώνεται συνεχώς». Οι έννοιες της αλληλουχίας και της αυτοενηµερότητας έχουν ιδιαίτερη σηµασία για τις συµπεριφορές κατά τη διάρκεια του γεύµατος. Πρώτον, σύνθετες αλληλουχίες συµπεριφοράς εµπλέκονται στην ώρα του γεύµατος (π.χ. πλύσιµο των χεριών, διαχείριση των σκευών και των υλικών, κατανάλωση διαφορετικών µεταξύ τους τροφών, συντονισµός του φαγητού και του ποτού και διαδικασία καθαριότητας µετά το γεύµα). Οι δυσκολίες στον προγραµµατισµό και την αλληλουχία µειώνουν την ικανότητα του παιδιού να προβλέπει την έκβαση των τρεχουσών καταστάσεων ή την εµφάνιση µελλοντικών γεγονότων. Η έλλειψη προβλεψιµότητας µπορεί να αυξήσει το άγχος και το στρες στο άτοµο µε ∆ΑΦ. Έτσι, ένα παιδί που επιµένει να τρώει το ίδιο φαγητό που παρασκευάζεται µε τον ίδιο τρόπο σε κάθε γεύµα, µπορεί απλά να προσπαθεί να αυξήσει την προβλεψιµότητα της εµπειρίας του γεύµατος.
(η συνέχεια του άρθρου στο επόμενο τεύχος)
