Χριστουγεννιάτικα έθιμα: Από το Γρουνάδκο και την «Ψάθα» έως τη Βαρβάρα και τα Σούρβα!

Από το παραδοσιακό Γρουνάδκο και το Φταζμίτικο των Βασιλικών μέχρι το ποντιακό Μουχαμπέτ του Αγίου Αντωνίου και το Μπουμπάρι του Νέου Ρυσίου στις κοινότητες της Θέρμης αναβιώνουν πολλά Χριστουγεννιάτικα έθιμα μπολιάζοντας την παράδοση των ντόπιων χωριών με τις συνήθειες των προσφύγων της Αν. Θράκης, του Πόντου και της Μικράς Ασίας.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της εορταστικής περιόδου κάθε κοινότητα έχει τα δικά της έθιμα, που συνήθως συνδέονται πολύ στενά με τη διατροφή και τη διαβίωση κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Πολλά από τα έθιμα τηρούνται ακόμη και σήμερα στα σπίτια, άλλα αναβιώνουν μέσω των Πολιτιστικών Συλλόγων και ορισμένα τείνουν να εκλείψουν αποτελώντας περισσότερο μια γλυκιά ανάμνηση για τις νεότερες γενιές.

Ο κόκορας & το Γρουνάδκο στα Βασιλικά

Το έθιμο του Γρουνάδκου στα Βασιλικά χάνεται στα βάθη των αιώνων και αποτελούσε το σημαντικότερο γεγονός των Χριστουγέννων. Σύμφωνα, λοιπόν, με τους ντόπιους κατοίκους της περιοχής την 3^η μέρα των Χριστουγέννων, του Αγίου Στεφάνου, κάθε οικογένεια έσφαζε το γουρούνι που είχε εκθρέψει για ένα χρόνο.

Οι άντρες αναλάμβαναν το σφάξιμο και το τεμάχισμα και οι γυναίκες το μαγείρεμα. Το κρέας αυτό τάιζε την οικογένεια μέχρι τις Απόκριες, ενώ το λίπος το χρησιμοποιούσαν στο μαγείρεμα, με το δέρμα έφτιαχναν τσαρούχια και το στομάχι του ζώου γινόταν μπάλα για να παίζουν τα παιδιά. Το συγκεκριμένο έθιμο αναβιώνει με μεγάλη επιτυχία από το Λαογραφικό Χορευτικό Σύλλογο Βασιλικών τη 2^η μέρα των Χριστουγέννων.

«Επίσης, την παραμονή των Χριστουγέννων στα Βασιλικά τρώγαμε το Φταζμίτικο, Χριστόψωμο ζυμωμένο επτά φορές. Πάνω του κάθε νοικοκυρά έβαζε μπαλάκια από το ίδιο ζυμάρι, ένα μπαλάκι για κάθε μέλος της οικογένειας και από ένα για την Παναγία και το Χριστό. Για τα Χριστούγεννα οι Βασιλικιώτες έσφαζαν το μεγαλύτερο κόκορα για να τον φάνε το μεσημέρι, ενώ το πρωί έτρωγαν ζεστή κοτόσουπα, η οποία σε πολλά σπίτια σερβίρεται και σήμερα», εξηγεί η Πόπη Καραβασίλη και συνεχίζει: «Τα έθιμα αυτά είναι πολύ παλιά, έτσι τα βρήκαμε εμείς και πολλά τηρούνται φυσικά ακόμη και σήμερα».

Οι διάσημες Τσιγαρίδες της Περιστεράς

Οι Τσιγαρίδες είναι ένα έθιμο της Περιστεράς, που λάμβανε χώρα τη 2^η μέρα των Χριστουγέννων και αφορούσε και πάλι το σφάξιμο του γουρουνιού της οικογένειας. «Πρόκειται για ένα ντόπιο έθιμο που όλοι το θυμόμαστε από τις γιαγιάδες μας. Όταν η οικογένεια έσφαζε το γουρούνι κρατούσαν το “παχύ” κρέας, δηλαδή αυτό με το λίπος, το έκοβαν σε μικρά κομμάτια και το τηγάνιζαν. Παλιότερα το συντηρούσαν έξω γιατί λόγω του κρύου δεν πάθαινε τίποτα και το έτρωγαν όλο το διάστημα των γιορτών», εξηγεί ο πρόεδρος της κοινότητας Περιστεράς, Δημήτρης Ντισλής.  Ο ίδιος αναφέρει, μάλιστα, πως το συγκεκριμένο έθιμο αναβιώνει κάθε χρόνο στην Περιστερά και αποτελεί πόλο έλξης για πολύ κόσμο.

Το Ποντιακό «Μουχαμπέτ» & ο πουρμάς

Το «Μουχαμπέτ», που αναβιώνει τα Χριστούγεννα στον Άγιο Αντώνιο είναι ουσιαστικά η συγκέντρωση μιας ομάδας ατόμων γύρω από ένα τραπέζι για διασκέδαση με φαγητό και μουσική, συνήθως με τη συνοδεία λύρας. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για Χριστουγεννιάτικο έθιμο, αλλά για μία συνήθεια που παρατηρείται συνήθως σε γιορτές.

Επιπλέον, όπως εξηγεί ο χοροδιδάσκαλος του Πολιτιστικού Συλλόγου Αγίου Αντωνίου «Παναγία Σουμελά», Χαράλαμπος Κυρμανίδης τα Χριτουγεννιάτικα έθιμα του Πόντου συνήθως περιλάμβαναν το σιροπιαστό γλυκό πουρμά, που μοιάζει κάπως με το σαραγλί, ενώ κάτι που κρατάνε σε ορισμένα σπίτια ακόμη και σήμερα είναι τα Χριστουγεννιάτικα κουλουράκια και φυσικά τα Χριστόψωμα. «Παλαιότερα κατά τη διάρκεια της εορταστικής περιόδου οι νοικοκυρές έψηναν πίτες από καλαμποκάλευρο και αλευροχαλβά», αναφέρει ο κ. Κυρμανίδης.

Τυρόπιτα & λαχανοντολμάδες στην Αγία Παρασκευή

Στην Αγία Παρασκευή ντόπιοι, Μικρασιάτες, Θρακιώτες και Σαρακατσάνοι δημιουργούν ένα μοναδικό μωσαϊκό από έθιμα, ωστόσο από πολλά σπίτια ακόμη και σήμερα δε λείπει η πρωτοχρονιάτικη τυρόπιτα. «Πρόκειται για ένα Σαρακατσάνικο έθιμο. Την Πρωτοχρονιά αντί για τη βασιλόπιτα σε πολλά σπίτια θα βρείτε την τυρόπιτα, την οποία άλλες οικογένειες “κόβουν” μόλις αλλάξει ο χρόνος και άλλες το πρωί της επόμενης μέρας», αναφέρει χαρακτηριστικά η πρόεδρος της κοινότητας Θεοφανώ Δήμου.

Επίσης, όπως εξηγεί η ίδια, ένα φαγητό που υπάρχει παραδοσιακά σε πολλά σπίτια τα Χριστούγεννα είναι οι λαχανοντολμάδες. «Είναι γιορτινό φαγητό, που το κάνουμε και εμείς στο σπίτι μας, όπως και πολλοί άλλοι», επισημαίνει η κ. Δήμου.

Η Βαρβάρα του Τριλόφου

Δε… μυρίζει Χριστούγεννα χωρίς Βαρβάρα στον Τρίλοφο, αφού κάθε χρόνο οι μαγείρισσες του Πολιτιστικού Συλλόγου της περιοχής φτιάχνουν το γλυκό αυτό έδεσμα με σκοπό να το μοιράσουν, όπως απαιτεί το έθιμο. «Εδώ στην περιοχή η Βαρβάρα φτιάχνεται με το Θρακιώτικο τρόπο. Είναι ένας γλυκός χυλός με σιτάρι, καρύδια, σουσάμι, κανέλα και μερικά ακόμη υλικά, που θυμίζει αρκετά τη συνταγή για τα κόλλυβα», εξηγεί ο πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Τριλόφου, Αριστοτέλης Κατσουγιαννόπουλος.

Μάλιστα, όταν η γιορτή «πέφτει» Σαββατοκύριακο (4 Δεκεμβρίου) τότε ανήμερα στήνεται και η γιορτή στο Σύλλογο, ωστόσο όταν είναι καθημερινή τότε συνήθως η γιορτή του Συλλόγου μετατίθεται για το επόμενο Σαββατοκύριακο. Η αχνιστή Βαρβάρα, γνωστό έθιμο σε πολλές περιοχές, αποτελεί έδεσμα που φτιάχνεται προς τιμή της Αγίας Βαρβάρας για να προστατεύει τα παιδιά από αρρώστιες όπως η ευλογιά, ενώ σε άλλες περιοχές συμβολίζει την εύφορη γη, εξαιτίας των πολλών καρπών που απαιτεί η προετοιμασία της.

Τα «Σούρβα» στο Λειβάδι

Από πολύ παλιά στο Λειβάδι, όπως και στα γειτονικά ντόπια χωριά, μετά τα Χριστούγεννα γινόταν η σφαγή των γουρουνιών. Μάλιστα, είχε επιλεγεί η συγκεκριμένη περίοδος, γιατί οι κάτοικοι συνήθιζαν να νηστεύουν όλη τη μεγάλη Σαρακοστή και να κοινωνούν την πρώτη ημέρα των Χριστουγέννων. Ωστόσο, όπως εξηγεί ο πρόεδρος της κοινότητας Λειβαδίου, Δημήτρης Γουδήρας τα παλαιότερα χρόνια δεν είχαν όλοι την οικονομική δυνατότητα να εκθρέψουν ένα δικό τους γουρούνι.

«Για αυτό είχαν καθιερώσει στο Λειβάδι το έθιμο των «σούρβων». Αυτό γινόταν το απόγευμα της παραμονής της Πρωτοχρονιάς, ακριβώς την ώρα που ο ιερέας σήμανε την καμπάνα της Εκκλησίας για την έναρξη του εσπερινού. Τα παιδιά συγκεντρώνονταν σε ομάδες στις γειτονιές του χωριού κρατώντας μια πελεκημένη μυτερή βέργα, τη «σούρβα», και περίμεναν με αγωνία το χτύπημα της καμπάνας. Μόλις «σήμαινε» ο παπάς, ξεχύνονταν στις γειτονιές του χωριού φωνάζοντας «σούρβα! σούρβα!» για να ακούσουν οι νοικοκυρές και να ανοίξουν τις πόρτες των σπιτιών», αναφέρει ο κ. Γουδήρας και συνεχίζει τη διήγηση του: «Επισκέπτονταν συγγενικά ή πλούσια σπίτια που είχαν σφάξει γουρούνι και διέθεταν και πολλά άλλα αγαθά. Κάθε νοικοκυρά έδινε στα παιδιά ένα λουκάνικο ή ένα κομμάτι χοιρινό, χαρούπια, καρύδια, αποξηραμένα σύκα, πορτοκάλια ή μανταρίνια. Μερικά από αυτά τα περνούσαν στη σούρβα. Με αυτόν τον τρόπο αποκτούσαν και τα παιδιά των φτωχών οικογενειών χοιρινό κρέας, λουκάνικα, ξηρούς καρπούς και φρούτα, τα οποία κατανάλωναν τις επόμενες γιορταστικές ημέρες».

Μπουμπάρι και… ψάθα στο Νέο Ρύσιο

Όπως εξηγεί ο πρόεδρος της κοινότητας Νέου Ρυσίου, Γιώργος Δημητριάδης τα έθιμα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς έφτασαν στην περιοχή από το Ρύσιο και το Αμπαρλί της Κωνσταντινούπολης μαζί με τους πρώτους κατοίκους του χωριού. Έτσι πολλά από αυτά έχουν σημαντικές ομοιότητες με τα έθιμα που υπήρχαν στην ευρύτερη περιοχή της Πόλης. Όσον αφορά, λοιπόν, τα παραδοσιακά φαγητά στο Νέο Ρύσιο την τιμητική του έχει τις γιορτινές ημέρες το Μπουμπάρι. Πρόκειται για έντερο μοσχαρίσιο γεμιστό με κιμά, αλεσμένα συκωτάκια, ρύζι και μυρωδικά, το οποίο βράζει και αποθηκεύεται στο ψυγείο, ενώ αργότερα οι νοικοκυρές παίρνουν κομμάτια του και τα τηγανίζουν λίγο πριν το σερβίρισμα.

Και φυσικά δε λείπει η τριφτή βασιλόπιτα με μαχλέπι και κακουλέ, που στο Νέο Ρύσιο ονομάζεται «ψάθα» από το χαρακτηριστικό σχήμα στο οποίο πλάθεται. Μία παραδοσιακή συνταγή της περιοχής είναι και τα τηγανητά και σιροπιασμένα μπακλαβοκόμματα, τα οποία όσο πιο πολλές φούσκες κάνουν τόσο πιο πετυχημένα θεωρούνται.

«Τα πρώτα χρόνια του Νέου Ρυσίου το πρωί των Χριστουγέννων όλο το χωριό μαζευόταν στην εκκλησία για την εορταστική λειτουργία και μετά το γιορτινό τραπέζι περίμενε στρωμένο. Μεζέδες για το τσίπουρο, τσίροι και λακέρδα, ντολμαδάκια και παστουρμάς, αλλά και σούπα, πίτες, κυδωνάτο, σελινάτο και γλυκά, μπακλαβοκόμματα και γκιουζλεμέδες ήταν συνήθως τα χριστουγεννιάτικα “φαγιά”  που ετοίμαζαν οι νοικοκυρές», όπως επισημαίνει ο κ. Δημητριάδης.

Πίτα με σιτάρι και… ξύλο στους Ταγαράδες

Οι Θρακιώτες στην περιοχή των Ταγαράδων είχαν ένα πολύ ξεχωριστό έθιμο, το οποίο όμως έχει σχεδόν εκλείψει στη σύγχρονη εποχή. Την Πρωτοχρονιά έφτιαχναν τυρόπιτα, όπως και σε άλλες περιοχές, ωστόσο αντί για φλουρί έβαζαν αντικείμενα που συμβόλιζαν τα επαγγέλματα του κάθε σπιτιού.

Έτσι σε ένα σημείο της πίτας υπήρχε μία χούφτα σιτάρι και σε άλλο σημείο ένα κομματάκι ξύλο. Το πρώτο συμβόλιζε τις αγροτικές δουλειές, ενώ το δεύτερο ήταν το σύμβολο του βοσκού. Έτσι ανάλογα με το ποιο κομμάτι ήταν τελικά το τυχερό σήμαινε πως θα πήγαιναν καλά μέσα στη χρονιά οι δουλειές του αγρότη ή του κτηνοτρόφου.